Báo Cứu quốc phát hành số báo đầu tiên vào ngày 25-1-1942 tại làng Xuân Kỳ, tổng Phủ Lỗ, huyện Kim Anh, tỉnh Phúc Yên (nay thuộc xã Đông Xuân, huyện Sóc Sơn, Hà Nội) để tuyên truyền về đường lối, chính sách của Việt Minh, kêu gọi đoàn kết toàn dân tộc, vạch trần hoạt động của Việt gian và các tổ chức phản động tay sai của thực dân Pháp, phát xít Nhật; đưa tin về tình hình thế giới chống phát xít, các cuộc đấu tranh của Nhân dân trong nước đấu tranh dưới sự lãnh đạo của Việt Minh.

Báo Cứu Quốc năm 1942-1945

Ðể tránh sự theo dõi của mật thám Pháp, tòa soạn, nhà in báo Cứu quốc hoạt động bí mật và liên tục di chuyển, khi thì ở các tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Phúc Yên, khi thì Quốc Oai, Chương Mỹ. Khi đang hoạt động ở Quốc Oai, cơ sở của báo bị lộ, nhiều cán bộ bị bắt, địch khủng bố ráo riết. Tháng 4-1945, Trung ương Đảng chỉ thị chuyển trụ sở Báo Cứu quốc về làng Thu Quế, xã Song Phượng (nay là thôn Thu Quế và thôn Thống Nhất, xã Song Phượng, Đan Phượng, Hà Nội).

Những người dân, các gia đình cơ sở cách mạng và đặc biệt tổ Việt Minh đầu tiên của huyện Đan Phượng đã hỗ trợ đắc lực cho việc bảo vệ các cán bộ cách mạng; công tác in ấn, phát hành báo, giúp báo Cứu quốc vượt qua giai đoạn đầy gian khó.

Ban biên tập tòa soạn có ba người là các đồng chí Xuân Thủy, Trần Huy Liệu, Phạm Văn Hảo được bố trí ăn ở trong các gia đình cơ sở cách mạng ở trong làng tại nhà cụ Nguyễn Văn Tề, có vườn rộng, lũy tre và sát với cánh đồng để khi có “động” các chiến sĩ cách mạng có thể sơ tán ngay. Trong hồi ký của đồng chí Xuân Thủy - phụ trách báo Cứu quốc cho biết: Khi báo ở Thu Quế, tòa soạn ở trong một nhà phụ của một gia đình cơ sở. Nhà tre lợp rạ lụp xụp, vừa là chuồng lợn, vừa là bếp đun, anh em làm việc hàng ngày chỉ một chõng tre duy nhất. Đồng chí Xuân Thủy trước cảnh sinh tình, có mấy câu thơ: “Văn chương đã át hơi chuồng lợn; Khói lửa thêm nung chí diệt thù; Chiếc chõng nan tre bền sắt thép; Phen này phát xít hẳn ra tro”. Nơi đặt cơ sở in báo là tại gian buồng của gia đình cụ Nguyễn Xuân Bảy tại xóm Cống (Nay là Thôn Thống Nhất - xã Song Phượng). Bộ phận in do đồng chí Lê Viên đảm nhiệm. Đặc biệt, ba cô con gái của cụ Bảy làm nhiệm vụ canh gác, theo dõi động tĩnh, dùng cây nứa làm ám hiệu, khi hạ cây nứa xuống là có người lại, cần tránh, khi dựng cây nứa lên là yên tĩnh. Sau khi in báo xong sẽ chuyển báo về chùa Đôi Hồi, đền Tam Phủ để bí mật phát hành. Các cán bộ mặt trận Việt Minh mặc áo the, khăn xếp như những người khách đến lễ chùa và bí mật nhận, mang báo phát hành khắp nơi. Nhờ những cơ sở cách mạng kiên trung nên mặc dù cơ quan báo đóng tại địa điểm chỉ cách bốt Phùng của thực dân Pháp 01km nhưng công việc in báo Cứu quốc diễn ra rất an toàn, bí mật.

Chùa Đôi Hồi, Đền Tam Phủ - nơi phát hành những số báo Cứu quốc

Thời gian báo Cứu quốc hoạt động tại xã Song Phượng trong khoảng 4 tháng (từ tháng 4/1945 - 8/1945). Trong thời gian này, 5 số báo Cứu quốc được in để tuyên truyền chủ trương của Tổng bộ Việt Minh, trong đó có 1 số đặc biệt đăng Lệnh Tổng khởi nghĩa Toàn quốc năm 1945. Sau khi khởi nghĩa thành công, báo Cứu quốc chuyển về phố Trung tâm Hà Nội,

Cơ quan Báo Cứu quốc được bảo vệ an toàn trong giai đoạn khó khăn của cách mạng cho thấy tấm lòng yêu nước, kiên trung của người dân Song Phượng nói riêng và Đan Phượng nói chung. Đây cũng là điều kiện thuận lợi cho phong trào cách mạng ở huyện Đan Phượng phát triển bởi sự hướng dẫn, giáo dục lý luận cách mạng của đồng chí Xuân Thủy và các đồng chí trong cơ quan báo.

Phương Thảo