Đình Tường Phiêu, xã Tích Giang

Tương truyền, trong một lần thân mẫu của Đức Tản Viên Sơn Thánh ra giếng gánh nước về tắm thì gặp con rồng vàng rồi đột nhiên mang thai. Sau đúng 14 tháng thì sinh ra Ngài, có tướng mạo khôi ngô nên đặt tên là Nguyễn Tuấn. Khi lên 6 tuổi ngài đã mồ côi cha. Năm 12 tuổi, ngài ngày ngày vượt sông Đà sang núi Tản Viên để đốn củi về phụ giúp thân mẫu. Cứ mỗi khi quay trở lại núi vào ngày hôm sau, ngài lại thấy những cây mình chặt hôm trước mọc trở lại. Sau đó, ngài gặp được Tử Vi thần tướng Bạch Tuyết và được truyền lại cho cây gậy đầu sinh đầu tử. Trên đường qua sông về nhà, ngài nhìn thấy con trai vua Thủy Tề bị tử nạn, ngài đã sử dụng cây gậy thần cứu mạng con vua Thủy Tề. Cảm kích ơn cứu mạng, thái tử của vua Thủy tề đã tặng cho ngài cuốn sách ước - một bảo vật của vua Thủy Tề. Từ đó ngài thường vân du mây nước, độ nước cứu dân.

Vào cuối thời Hùng chính sự rối ren, Thục Phán là bộ tộc mạnh nhiều lần cử quân xuống phía Nam xâm lược. Ngài đã cùng với hai người em của mình là Cao Sơn và Quý Minh ra trận dẹp giặc, phù giúp triều Hùng và lập nhiều công lớn, được ban nhiều ân sủng và ngài đã trở thành tế tử của Hùng Vương.

Sau khi trở thành tế tử của Hùng Vương, ngài được vua cha truyền lại ngôi báu nhưng ngài đã nhường lại ngôi cho Thục Phán An Dương Vương. Từ đó nước Âu Lạc ra đời. Với công lao đẩy lùi thủy hạn, an dân hộ quốc, sau này, nhân dân Tường Phiêu đã lập đình thờ và tôn ngài thành Tản Viên Sơn Thánh, cùng với hai người em của ngài và Quán Sơn Thành hoàng Đại vương – vị tướng  có công lao phò tá Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán.

Đình Tường Phiêu nằm ngay giữa làng Tường Phiêu. Đây là công trình kiến trúc cổ có quy mô to lớn, còn lưu lại dấu tích của thời kỳ khởi dựng, nhiều mảng phù điêu độc đáo in đậm dấu ấn nghệ thuật từ thế kỷ XVII-XVIII. Đây cũng là một ngôi đình lớn nhất trong vùng còn lại sau thử thách của thời gian và các cuộc chiến tranh. Nét đặc sắc của di tích Đình Tường Phiêu ở chỗ hội tụ nhiều giá trị kiến trúc, điêu khắc với trình độ nghệ thuật rất cao như kỹ thuật chạm nổi, kỹ thuật chạm thủng kết hợp nhuần nhuyễn với kỹ thuật chạm bong kênh khiến cho các mảng và những nét chạm khắc trở lên đặc sắc, tinh xảo.

Đình Tường Phiêu kết cấu kiến trúc mặt bằng theo kiểu chữ “Nhất”, bao gồm các hạng mục: Nghi môn trụ biểu, nhà khách và tòa đại đình, nhìn về hướng Tây Nam, hướng mà người xưa chọn để nhìn được ngọn núi Ba Vì - nơi có đền thờ thánh Tản Viên. Đứng từ ngoài nhìn vào, đình như một ngôi nhà sàn lớn, được cách điệu uyển chuyển bởi hệ thống mái có độ “réo” mềm mại và các đầu đao cong.

Điểm đặc sắc tạo nên nét riêng khắc biệt của đình Tường Phiêu còn ở cách thể hiện bờ nóc đình và nghệ thuật trang trí điêu khắc kiến trúc, thể hiện bàn tay khéo léo và tài hoa cùng trí tuệ của nghệ nhân xưa, phản ánh những ước muốn khát vọng no đủ hạnh phúc của cư dân nông nghiệp. Trên bờ nóc đắp nổi “Lưỡng long chầu nhật” (hai con rồng chầu mặt trời). Đầu bờ nóc đắp nổi con kìm, bờ giải có từng cặp sấu, nghê đối xứng nhau. Có những con sấu chất liệu bằng sành nung mang dấu ấn thời Lê trung hưng đậm nét.

Gần 3 thế kỷ đã qua với bao thăng trầm của lịch sử, Đình Tường Phiêu đã góp phần làm phong phú nền văn hóa truyền thống tốt đẹp của quê hương. Ngôi đình linh thiêng này trở thành nơi gửi gắm tâm linh, nơi giao lưu văn hóa, văn nghệ, sinh hoạt lễ hội truyền thống, gắn kết tình làng nghĩa xóm của Nhân dân Tích Giang. Cứ vào ngày rằm tháng riêng hằng năm, người dân Tường Phiêu lại hân hoan tổ chức lễ hội nhằm tưởng nhớ công ơn đối với các vị thánh và bày tỏ ước vọng các vị thánh phù hộ, che chở cho dân làng. Lễ hội đình Tường Phiêu kéo dài 3 ngày, từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Giêng. Đặc biệt, Lễ hội đình Tường Phiêu nghi lễ rước thánh được tiến hành dưới ánh sáng của những ngọn đình liệu tạo nên không khí linh thiêng, nét đặc sắc riêng có.

Với những nét độc đáo đó, năm 1993, di tích Đình Tường Phiêu được Nhà nước xếp hạng di tích cấp quốc gia. Từ đó đến nay, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Tích Giang không ngừng nỗ lực gìn giữ, phát huy, bảo tồn những giá trị lịch sử văn hóa truyền thống của địa phương. Ngày 24-12-2018, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định xếp hạng đình Tường Phiêu là di tích quốc gia đặc biệt. Lễ đón nhận Bằng công nhận di tích quốc gia đặc biệt sẽ được tổ chức đúng vào dịp Lễ hội đình Tường Phiêu xuân Kỷ Hợi vào ngày 18-2 tới đây.

Việc nâng cấp di tích đình Tường Phiêu từ di tích quốc gia lên di tích quốc gia đặc biệt thể hiện sự ghi nhận, đánh giá cao của Đảng và Nhà nước đối với Nhân dân địa phương. Đây là niềm vinh dự, tự hào nhưng cũng đặt ra trách nhiệm to lớn cho Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Tích Giang trong việc tiếp tục gìn giữ, bảo vệ và phát huy những giá trị tốt đẹp của di tích. Để làm tốt nhiệm vụ đó, mỗi người dân Tích Giang cần đoàn kết, đồng tâm nhất trí, cùng nhau giữ gìn, tôn tạo để di tích đình Tường Phiêu xứng tầm là di tích quốc gia đặc biệt; ra sức thi đua lao động sản xuất, góp phần xây dựng làng hoa cây cảnh ngày càng trù phú, giàu đẹp nhằm góp phần gắn kết giữa phát triển du lịch với văn hóa; làm tốt công tác vệ sinh môi trường, bảo vệ cảnh quan khu di tích.

Nguyễn Tuyết