Trong thực tế, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người khen thưởng, động viên rất khéo. Người trực tiếp gặp gỡ, động viên các điển hình thi đua bằng tình cảm chân thành, gần gũi với những lời nói, bài viết ngắn gọn, cô đọng, súc tích, khơi gợi quyết tâm thi đua của tập thể, cá nhân. Người tặng quà là những vật có giá trị nhỏ nhưng có giá trị tinh thần, giá trị biểu tượng lớn để động viên điển hình, như tặng kẹo, tặng huy hiệu Bác Hồ hoặc các vật kỷ niệm. Người viết thư khen các điển hình khi nắm được thông tin cá nhân, tập thể làm được việc tốt. Cách khen của Hồ Chủ tịch tinh tế, sâu sắc và đó là cách khen thực, thể hiện phẩm giá uy tín và trở thành biểu tượng cho dù giá trị vật chất chẳng lớn. Cá nhân, tập thể được khen thì nhớ mãi và thành động lực để vượt lên khó khăn.

Ấy nhưng, trong thực tế xã hội ta hiện nay, khen thưởng đang bị lợi dụng, vượt quá giới hạn và trở thành hình thức, dần mất đi ý nghĩa tích cực và động lực, gây ra những hiệu ứng ngược và hệ lụy của nó là làm cản trở bước tiến của xã hội; và là “điểm tựa” để chủ thể tổ chức khen thưởng đạt mục đích nào đó. Còn tập thể, cá nhân được khen thì cảm thấy như được nhận sự ban phát. Đáng buồn hơn khi cách khen thưởng thời @ đang ảnh hưởng đến cả bộ óc non nớt của con trẻ, đối tượng được ví như “tờ giấy trắng”, ngây thơ, trong sáng vốn rất cần sự giáo dục khéo léo và trung thực.

Việc nhiều trường mầm non ở các địa phương của tỉnh Thanh Hóa trao giấy khen tặng các cháu và việc tặng thưởng tờ bìa mỏng dính đặt trong hộp quà to tướng ở quận Cầu Giấy (thành phố Hà Nội) vào dịp kết thúc năm học 2018-2019 vừa qua đã khiến dư luận bàn tán xôn xao về sự đúng sai. Đặc biệt, hiện tượng học sinh ở các cấp học phổ thông đạt danh hiệu học sinh giỏi nhiều hơn học sinh khá với tỷ lệ chênh lệch lớn cho thấy thực trạng “loạn khen” đã vượt quá giới hạn của xã hội. Các chuyên gia nhận định, hội chứng “loạn khen” là thứ văn hóa nảy sinh từ bệnh hình thức và xu nịnh vốn rất nặng nề trong xã hội chúng ta. Việc này tưởng nhỏ nhưng hậu quả chẳng hề nhỏ chút nào.

Chuyện khen thưởng cho những trẻ em chưa biết chữ, hiểu rõ nghĩa vấn đề như ở Thanh Hóa và nhiều nơi khác chỉ là “giọt nước làm tràn ly”. Dù chẳng thể so được với cách “làm màu” mang tính khoe mẽ, phô trương hết sức phản cảm của ngành giáo dục quận Cầu Giấy vốn đã là tâm điểm chú ý của dư luận từ nhiều ngày trước, nhưng cũng đủ để các phụ huynh nhìn lại vì cái sự “khen ngầm” ấy. Phân tích sự việc, một số chuyên gia cho rằng, những lý lẽ mà đại diện các trường đưa ra biện minh trước công luận chỉ là “chữa cháy” chứ không phải là cái đích mà những biểu hiện kia nhằm tới.

Họ cho rằng, trong điều kiện hiện nay, học sinh chẳng khác nào “gà đẻ trứng vàng” cho các trường và nhiều giáo viên, những người coi dạy thêm tại nhà tạo ra thu nhập chính, gấp nhiều lần lương đứng trên bục giảng. Phân tích vấn đề mới thấy nhận định này là đúng. Bởi thực tế, tuy ngành giáo dục đã giảm các cuộc thi và lượng kiến thức các bậc học phổ thông, nhưng lại xuất hiện các cuộc thi quốc tế trên internet do các công ty liên kết với các sở, các trường tổ chức. Thế nên, việc nhà trường, các cô giáo hợp tác với phụ huynh để bắt học sinh trở thành “gà nòi” không có gì là sự lạ. Đương nhiên, muốn đoạn huy chương, những con “gà nòi” ấy phải “luyện võ” ngoài giờ học chính khóa và bố mẹ lại phải móc hầu bao chi trả công cô, công thầy.

Phụ huynh học sinh vốn đã lo ngay ngáy vì các khoản đóng góp mà nhà trường, cơ sở giáo dục thông qua đại diện hội phụ huynh nay lại toát mồ hôi, chắt bóp chi tiêu, ngậm bồ hòn làm ngọt, móc hầu bao trả phí để xin cho con đươc “luyện võ”. Họ bỏ tiền thật và hý hửng chờ ngày thu về những chiếc huy chương vàng, bạc, đồng bằng nhựa mạ màu mà không hề biết rằng, chứng nhận giải kia chỉ là của một công ty liên kết, không có giá trị pháp lý về mặt giáo dục.

Ấy nhưng, việc “gà nòi” đoạt giải hoặc đạt giải các cuộc thi cũng là cách xây dựng thương hiệu cho nhà trường và giáo viên. Thế nên, khi đã có “quả ngọt” trong tay, chẳng tội gì các nhà trường, cơ sở giáo dục và các giáo viên không khoe, nhằm tiếp tục thu hút “gà đẻ trứng vàng” cho mùa tiếp theo. Thế là “anh” fecebook, “chị” zalo và cả “cậu” instagram được dịp “ăn no” chạy tung tăng trong không gian, đưa niềm vui của các phụ huynh Việt “chu du” khắp thế giới ảo.

Trở lại việc khen thưởng. Có lẽ, không ở đất nước nào, việc khen thưởng lại nhiều như ở nước ta, nhất là trong vài năm lại đây. Gần như hội nghị tổng kết của bất cứ ngành nào, địa phương nào cũng có khen thưởng cả. Khen thưởng đã trở thành nội dung không thể thiếu mà nếu thiếu thì hội nghị sẽ nhạt và mất đi ý nghĩa, giống như món “thịt lợn không hành và canh không mắm”.

Điều đáng nói ở đây là, trong nhiều nội dung khen thưởng vốn có ý nghĩa rất thiết thực để cổ vũ hành động cách mạng và phong trào thi đua thì cũng có đối tượng nhận khen cảm thấy chưa thật xứng đáng. Ví dụ, chỉ cần một thời gian ngắn tham gia thực hiện một vài hoạt động nào đó phục vụ kỷ niệm truyền thống hoặc dịp tổ chức thực hiện nhiệm vụ do cấp trên yêu cầu là người đó có thể sẽ được lựa chọn để khen thưởng. Trong khi nhiệm vụ ấy đã được xác định ở kế hoạch của cơ quan, đơn vị và địa phương từ đầu năm. Khi thực hiện, người đó được cơ quan bảo đảm vật chất, phục vụ chu đáo và cũng chẳng phải khổ công khắc phục nắng mưa, tìm tòi sáng tạo gì cho cam. Điều lạ hơn là, cuối năm, những thành tích từ nhiệm vụ “đột xuất” ấy lại được tích điểm để trở thành điển hình thi đua của cơ quan, đơn vị. Thế nên, chẳng lạ khi thi đua ở các cơ quan, đơn vị cứ nhạt dần và trợ lý thi đua, khen thưởng trở thành những tay “bốc thuốc” cừ khôi hơn cả thầy lang.

Nhưng đáng buồn nhất vẫn là hiện tượng những đối tượng nhận khen thưởng, nhận vinh dự Nhà nước được truyền thông tung hô, cho ngồi “tàu bay giấy” bằng những mỹ từ không thể đẹp hơn nhưng lại rơi vào vòng lao lý, bị pháp luật trừng trị do nhiều nguyên nhân, trong đó có cả lừa đảo, tham nhũng. Những trường hợp ấy, khen thưởng đã phản tác dụng và gây ra dư luận rất xấu. Tệ hại hơn là từ đây đã xuất hiện hiện tượng “chạy khen thưởng” để có uy tín và cái cớ đạt mục đích lớn hơn nhằm thu lời.

Hay hiện tượng khen theo chỉ tiêu cũng là cái đáng quan tâm và đáng bàn. Trong phong trào thi đua hoặc mỗi đợt thi đua cao điểm, dù thành tích đạt được không cao, nhưng nhiều cơ quan, đơn vị vẫn đề xuất lên trên hoặc khen trong thẩm quyền cho hết, cho đủ chỉ tiêu mới thôi. Người được khen thưởng cũng không vinh dự gì vì thấy thành tích cũng chỉ là sự nhiệt tình, trách nhiệm mà không có sáng tạo, giải pháp, sáng kiến hữu ích như những gì mà Luật Thi đua khen thưởng và nghị định về lĩnh vực thi đua, khen thưởng đã quy định.

Cũng từ khen thưởng mà sinh ra các tệ khác như tổ chức đón nhận hoành tráng, “trống dong cờ mở”, mời nhiều khách rất hình thức, tốn kém và lãng phí. Chính vì như vậy nên từ năm 2010, Bộ Chính trị đã ban hành Chỉ thị số 45-CT/TW, về đổi mới, nâng cao hiệu quả tổ chức các ngày kỷ niệm, nghi thức trao tặng, đón nhận danh hiệu vinh dự Nhà nước và các hình thức khen thưởng cao. Tuy nhiên, qua theo dõi, việc thực hiện này vẫn chưa được chặt chẽ và đạt mục đích. Nhiều đơn vị, đón nhận khen thưởng nhưng thuê cả đội quân nhạc và lực lượng cầm cờ về để thực hiện nghi thức cho long trọng.

Tóm lại là, việc khen thưởng tràn lan thiếu kiểm soát chặt chẽ; khen không đúng người, đúng việc, đúng đối tượng, đón nhận khen thưởng hoành tráng, tốn kém... đã không mang lại hiệu quả như kỳ vọng mà còn gây hiện tượng lãng phí, phản cảm. Thậm chí nhiều đối tượng trong xã hội đã lợi dụng khen thưởng để tác động vào tâm lý thích oai cho dù có phải “đổi vàng thật lấy vàng giả”.

Thiết nghĩ, khen thưởng không đúng và các hệ lụy của nó đang trở thành chất xúc tác để căn bệnh giả dối của người lớn nay lại làm khổ cả học sinh, khiến chúng cảm thấy bị lừa. Thế nên, chấn chỉnh khen thưởng cho đúng với quy định cần phải các cấp, các ngành, các địa phương, nhất là cấp ủy, cán bộ chủ trì lãnh đạo quan tâm sâu sát hơn thì mới có kết quả khả quan. Đây cũng là cách để dẹp bệnh hình thức, bệnh háo danh, vị kỷ trong xã hội ta.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần viết thư, gửi quà, thưởng huy hiệu hoặc các vật có giá trị vật chất không lớn, tặng các tập thể, cá nhân có thành tích trong phong trào thi đua. Nhưng những hình thức khen thưởng đó luôn có “sức nặng” với mỗi tập thể, cá nhân được khen tặng. Họ luôn tâm niệm sống tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn và phục vụ xã hội nhiều hơn để xứng đáng với niềm tin của Bác Hồ. Việc khen đúng ấy quả thực sự hay và cần phải học tập.

Nguyễn Mạnh Thắng