Cuộc cải cách có ý nghĩa lịch sử

Lịch sử đổi mới tổ chức hệ thống chính trị ở nước ta cho thấy, không phải sự thay đổi nào về tổ chức bộ máy cũng giống nhau. Có những điều chỉnh mang tính kỹ thuật nhằm hoàn thiện cơ chế vận hành; nhưng cũng có những quyết sách mang tính cải cách thể chế, tạo ra những chuyển động sâu sắc trong tư duy quản trị quốc gia. Việc xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, không tổ chức cấp hành chính trung gian, thuộc trường hợp thứ hai.

Trong nhiều năm, yêu cầu xây dựng một nền hành chính tinh gọn, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả luôn đứng trước một nghịch lý: càng phân cấp, phân quyền càng phát sinh nhiều tầng nấc trung gian; càng đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, người dân và doanh nghiệp ở một số nơi vẫn phải đi qua nhiều “cửa”, nhiều khâu. Khoảng cách từ chủ trương đến thực tiễn có lúc bị kéo dài bởi cơ chế vận hành nhiều cấp. Một bộ máy nhiều tầng nấc, dù có những ưu điểm nhất định trong từng giai đoạn lịch sử, cũng dần bộc lộ những hạn chế trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ chuyển đổi số, hội nhập sâu rộng và yêu cầu cạnh tranh ngày càng cao.

Chính trong bối cảnh đó, Trung ương đã quyết định thực hiện một cuộc cải cách có ý nghĩa lịch sử: Xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp với mục tiêu tinh gọn bộ máy, giảm tầng nấc trung gian, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đưa chính quyền đến gần dân hơn, nâng cao hiệu quả quản trị và xây dựng nền hành chính hiện đại, phục vụ nhân dân và kiến tạo phát triển.

Đồng chí Trần Đức Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội Thành phố kiểm tra dự án giao thông trọng điểm của Thành phố ngày 28-6-2026

Tại Hội nghị lần thứ 11, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã xem xét, thảo luận và thống nhất với các nội dung đề xuất của Bộ Chính trị và Đề án về phương án sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, không tổ chức cấp huyện, sáp nhập cấp xã và xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp; sắp xếp các tổ chức chính trị - xã hội, các hội quần chúng được Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ vào Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân; xây dựng hệ thống tổ chức đảng ở địa phương. Ngày 12-4-2025, Nghị quyết số 60-NQ/TW của Hội nghị chính thức được ban hành, đã trở thành cơ sở chính trị, đặt nền móng cho cuộc cách mạng có ý nghĩa lịch sử về tổ chức bộ máy hệ thống chính trị đất nước.

Nhìn ở chiều sâu, đây không chỉ là việc bỏ đi một cấp hành chính. Điều cốt lõi hơn là sự chuyển đổi về triết lý quản trị. Nếu trước đây, quản lý nhà nước được tổ chức có nhiều tầng nấc, còn nặng về quy trình, thì mô hình mới hướng tới quản trị dựa trên hiệu quả, dựa trên sự chủ động của cơ sở và lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.

Tinh gọn hơn, gần dân hơn

Một năm triển khai chưa phải là khoảng thời gian đủ dài để đưa ra những đánh giá cuối cùng về một cuộc cải cách thể chế sâu rộng. Nhưng chừng ấy thời gian đã đủ để thực tiễn bước đầu kiểm chứng tính đúng đắn của tầm nhìn chiến lược mà Trung ương đã lựa chọn.

Đồng chí Trần Đức Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội Thành phố đã khẳng định: “Kết quả trong suốt một năm qua khẳng định mô hình hệ thống chính trị và chính quyền địa phương hai cấp trên địa bàn thành phố là chủ trương đúng đắn, phù hợp với thực tiễn. Bước đầu thành phố đã hình thành phương thức quản trị mới hiệu quả hơn, gần dân, sát dân hơn. Hệ thống chính trị của thành phố đang chuyển dần phương thức lãnh đạo điều hành từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại; từ chính quyền quản lý sang chính quyền phục vụ; từ điều hành hành chính sang điều hành bằng dữ liệu; từ phối hợp qua nhiều tầng nấc sang trực tiếp từ thành phố xuống xã, phường”.  

Kết quả rõ nét nhất là bộ máy đã được tinh gọn hơn. Việc không tổ chức cấp hành chính trung gian đã góp phần giảm đầu mối, rút ngắn quy trình xử lý công việc, giảm các khâu chuyển tiếp trong chỉ đạo, điều hành. Tốc độ phản ứng của hệ thống được cải thiện, trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan được xác định rõ hơn. Điều đó cho thấy tinh gọn bộ máy không đồng nghĩa với giảm hiệu lực quản lý, mà ngược lại, trong nhiều trường hợp còn nâng cao năng lực điều hành và khả năng phản ứng chính sách của hệ thống.

Điển hình thể hiện hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là đã khởi thông những “điểm nghẽn” trong đó có dự án hạ tầng như Dự án đường Vành đai 1 (đoạn Hoàng Cầu - Voi Phục)

Một chuyển biến có ý nghĩa sâu sắc hơn là chính quyền gần dân hơn. Trong mô hình mới, cấp xã, phường trở thành cấp trực tiếp giải quyết phần lớn công việc của người dân và doanh nghiệp. Khoảng cách hành chính được rút ngắn, đồng nghĩa với việc khoảng cách giữa Nhà nước và nhân dân cũng được thu hẹp. Người dân có thể tiếp cận chính quyền nhanh hơn, thuận lợi hơn; chính quyền cơ sở cũng phải chủ động hơn, trách nhiệm hơn trước những vấn đề phát sinh từ thực tiễn.

Sự thay đổi này không đơn thuần là thay đổi địa chỉ giải quyết thủ tục hành chính. Nó phản ánh một bước tiến trong tư duy quản trị: chuyển từ “quản lý dân” sang “phục vụ nhân dân”; từ bộ máy thiên về thực hiện quy trình sang bộ máy đặt trọng tâm vào hiệu quả phục vụ và mức độ hài lòng của người dân.

Thực tiễn gần một năm qua cũng cho thấy khi được trao quyền thực chất hơn, nhiều địa phương đã phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong quản trị và phát triển. Không ít vấn đề trước đây phải qua nhiều cấp trung gian nay được giải quyết nhanh hơn, trực tiếp hơn. Trách nhiệm giải trình của chính quyền các cấp được nâng lên; tình trạng đùn đẩy, né tránh trách nhiệm từng bước được khắc phục.

Hà Nội là một trong những địa phương đi đầu trong quá trình hiện thực hóa mô hình mới. Sau một năm vận hành, thành phố đã cơ bản kiện toàn tổ chức bộ máy tại 126 xã, phường; chuẩn hóa chức năng, nhiệm vụ của cấp cơ sở; triển khai khối lượng lớn nhiệm vụ phân cấp, ủy quyền; đẩy mạnh tái cấu trúc quy trình giải quyết thủ tục hành chính, số hóa hồ sơ, hoàn thiện hạ tầng số, từng bước hình thành nền hành chính số phục vụ người dân và doanh nghiệp. Kết quả là đã tạo chuyển biến rõ về tiến độ xử lý công việc và chất lượng phục vụ, thời gian giải quyết một số thủ tục rút ngắn từ 3 đến 5 ngày; tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, trước hạn đạt 95,77% (tăng 1,52% so với trước phân cấp)… Ước tính nhờ cải cách, thành phố đã tiết kiệm khoảng 9,3 tỷ đồng/tháng chi phí xã hội.

Đặc biệt, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang trở thành động lực thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi số. Việc giảm tầng nấc trung gian đòi hỏi các hoạt động quản trị phải được thực hiện trên nền tảng dữ liệu và công nghệ. Chính quyền số, dữ liệu số, dịch vụ công trực tuyến, các trung tâm điều hành thông minh… không còn là những mục tiêu xa mà đang trở thành yêu cầu tất yếu để bảo đảm bộ máy mới vận hành thông suốt. Theo nghĩa đó, cải cách tổ chức bộ máy và chuyển đổi số đang hỗ trợ lẫn nhau, cùng thúc đẩy sự hình thành một nền quản trị hiện đại.

Những chuyển biến bước đầu ấy cho thấy chủ trương xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không phải là sự thay đổi mang tính cơ học về tổ chức bộ máy, mà đang mở ra một phương thức quản trị mới: Tinh gọn hơn, gần dân hơn, linh hoạt hơn và hiệu quả hơn.

Phường Long Biên đi đầu khai trương mô hình thí điểm "Cơ sở chăm sóc sức khỏe ban ngày cho người cao tuổi", cơ sở đầu tiên tại Hà Nội

Đòi hỏi tiếp tục đổi mới

Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, gần một năm qua cũng cho thấy những thách thức không nhỏ. Trước hết, độ trễ về tư duy vẫn là vấn đề cần được quan tâm. Bộ máy có thể được sắp xếp trong thời gian ngắn, nhưng sự chuyển đổi về tư duy quản trị cần có thời gian và quá trình rèn luyện trong thực tiễn. Một bộ phận cán bộ vẫn còn tâm lý chờ hướng dẫn, ngại đổi mới, e dè trước trách nhiệm được giao.

Bên cạnh đó, cấp xã, phường đang đứng trước áp lực rất lớn khi trở thành “tuyến đầu” của nền hành chính. Khối lượng công việc tăng nhanh, yêu cầu về năng lực quản trị ngày càng cao trong khi chất lượng đội ngũ, điều kiện cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ ở một số nơi chưa theo kịp yêu cầu mới.

Hệ thống pháp luật, cơ chế phân cấp, phân quyền ở một số lĩnh vực cũng còn khoảng trống, có nơi chưa thật sự đồng bộ. Hạ tầng dữ liệu, khả năng liên thông thông tin và trình độ ứng dụng công nghệ giữa các địa phương còn chênh lệch. Một số cơ chế phối hợp liên ngành, liên địa bàn đang trong quá trình hoàn thiện.

Nhưng cần thấy rằng, những khó khăn là vấn đề thường gặp trong quá trình chuyển đổi sang một mô hình quản trị mới. Có thể nói, thách thức lớn nhất hiện nay là làm thế nào để xây dựng được năng lực quản trị tương thích với cấu trúc tổ chức mới. Nếu bộ máy mới vận hành bằng tư duy mới, bằng phương thức quản lý mới, bằng hạ tầng số, thì những ưu thế của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp có thể được phát huy đầy đủ. Đồng thời, phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ chế phân cấp, phân quyền thực chất và phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Làm được như thế, mô hình này sẽ tạo ra những dư địa phát triển rất lớn.

Con đường phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm. Song với những kết quả bước đầu và quyết tâm chính trị rất cao, có cơ sở để tin tưởng rằng, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp sẽ trở thành dấu ấn lịch sử trong tiến trình hiện đại hóa nền quản trị quốc gia Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Phan Lâm - Nguyễn Thái