Nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc đang tạo hình cho tượng gỗ

Nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc sinh ra ở làng Nhân Hiền, có nghề điêu khắc gỗ truyền thống. Gia đình ông có tiếng trong làng, nhiều đời gắn bó với cái chày cái đục. Bởi thế, ngay từ thưở nhỏ, ông đã quen mùi gỗ, có “gen” đam mê đục chạm. Học hết lớp 7, Nguyễn Văn Trúc đến xin học nghề ở nhà cụ Nguyễn Văn Thềm (người làng Nhân Hiền); hơn một năm sau, lại sang làng Dư Dụ (xã Thanh Thùy, huyện Thanh Oai) học nghề với cụ Nguyễn Đức Vinh; khi tay nghề đã vững, mới vào làm tại Hợp tác xã thủ công Nhân Hiền. Đến năm 1980, khi vừa tròn 18 tuổi, Nguyễn Văn Trúc lên đường nhập ngũ. Năm 1984, hoàn thành nghĩa vụ trở về quê hương, ông tham gia làm nghề tại Hợp tác xã thủ công Nhân Hiền; đồng thời, tiếp tục sang làng Dư Dụ học nghề tại xưởng của cụ Nguyễn Đức Vinh. Ngay từ lúc này, ông đã là một trong những thợ giỏi của hợp tác xã, được giao thực hiện nhiều sản phẩm. Đến cuối những năm 1980 của thế kỷ XX, sản phẩm điêu khắc của Hợp tác xã thủ công Nhân Hiền gặp nhiều khó khăn trong xuất khẩu; việc ít, ông xin nghỉ để đi học nghề chạm ngà voi của một người làng mở xưởng ở xã Hà Hồi. “Sau 15 tháng học nghề với cụ Trần Văn Cơ ở xã Hà Hồi, đến năm 1989, tôi về làng, làm nghề tại nhà, chính thức khởi nghiệp” – Nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc nhớ lại.

Đồng thời, với việc học nghề tại làng, nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc còn đi khắp các chùa cổ trong nước để nghiên cứu, tìm hiểu kỹ thuật điêu khắc của người xưa. Nhiều lần phải “trả giá”, mới rút ra được kinh nghiệm trong việc lựa chọn và bảo quản nguyên liệu (gỗ mít). Rồi khi đứng ra sản xuất kinh doanh độc lập, ông lại phải nghiên cứu nhu cầu thị trường, học cách quản lý lao động, tài chính, khách hàng. Quá trình thành nghề của nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc là quá trình tự học, tự đào tạo, rất nhiều khó khăn nhưng rất đỗi tự hào. Năm 2003, ông mang tác phẩm “tượng phật nghìn mắt nghìn tay” tham dự Hội chợ văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại trung tâm triển lãm Vân Hồ (số 2 Hoa Lư, Hà Nội) và được giải Vàng. Nhờ vậy, năm 2004, ông được tham gia gặp mặt, giao lưu các nghệ nhân ASEAN tại Hà Nội. Từ đó, tài năng, tên tuổi của nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc được nhiều người biết đến.

Năm 2006, sau nhiều năm tích lũy kinh nghiệm và có chút ít thành quả, nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc quyết định mở rộng sản xuất kinh doanh; lập một xưởng lớn ở cuối làng Nhân Hiền, thuê vài chục thợ và nhận thêm học trò. Từ đây, xưởng của ông bắt đầu nhận nhiều đơn hàng là những bức tượng Phật lớn. Ông cho biết: “Bức tượng gỗ lớn nhất tôi làm, có lẽ cũng lớn nhất nước ta hiện nay, là pho tượng gỗ “Đức Phật Thích Ca” cao 8,5m, thờ tại chùa Đỏ, phố Lê Lai, Hải Phòng. Tôi dành 6 tháng để hoàn thiện, khi mang đến chùa ghép thì vừa khít không cần dùng chất liệu để kết dính”. Những pho tượng Phật lớn do nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc và những người thợ phụ tạo nên không chỉ tinh xảo từng đường nét mà còn đảm bảo giá trị về văn hóa, lịch sử, nghệ thuật, “tượng không chỉ là tượng” mà trong tượng còn có “sức sống” lôi cuốn đối với người chiêm ngưỡng. Vì thế, nhiều hệ thống tượng Phật ở các ngôi chùa nổi tiếng trong và ngoài nước đều đặt xưởng của ông làmví dụ như: Bộ tượng gồ “Bát bộ kim cương” gồm 8 pho cao 1,97m và bộ tượng 40 pho thờ tại Chùa Phật Tích (Bắc Ninh); Tượng gỗ “Đức phật Adiđà, Quan thế âm bồ tát, Đại thế chí bồ tát” cùng toàn bộ ngôi tam bảo gồm 25 pho tượng hiện đang thờ tại Chùa Bồ Đề (Hà Nội); Tượng “Tam thế phật” và 25 pho tượng thờ tại Chùa Côn Đảo (thành phố Vũng Tàu), toàn bộ 50 pho tượng thờ tại Chùa Trúc lâm Khác - Cốp (nước Ukraina), hệ thống tượng ở một số ngôi chùa của cộng đồng người Việt ở Anh, Pháp, Đức...

Bên cạnh chất lượng nghệ thuật của tác phẩm, nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc rất chú trọng chữ Tín trong sản xuất và kinh doanh. Ông luôn luôn giao hàng đúng hẹn và sẽ từ chối đơn hàng nếu không đảm bảo yêu cầu về tiến độ thời gian của người đặt. Ông cũng rất dễ tính khi giao dịch, chỉ cần một chút ít tiền đặt là ông nhận làm; khi hoàn thành sản phẩm, người đặt thiếu tiền trả chậm trong vài năm ông cũng bằng lòng hoặc có khi làm xong, người đặt không đến nhận và nhờ để lại tại xưởng ông cũng vui vẻ. “Tượng Phật là chuyện tâm linh, người ta khó khăn thì mình cũng phải có “tâm” để cảm thông” - ông chia sẻ.

Với những gì đã cống hiến, nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc được các cấp, ngành địa phương và Trung ương khen thưởng, biểu dương. Nổi bật là danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú năm 2013 và Nghệ nhân Nhân dân năm 2016 do Chủ tịch nước trao tặng. Nhưng đối với ông, điều quan trọng nhất chính là giữ gìn, phát triển được nghề truyền thống của làng, của cha ông; tạo được công ăn việc làm cho anh em, con cháu, người dân trong làng. Ông cho biết: “Tôi đã trực tiếp dạy nghề tại xưởng cho gần 200 người. Nhiều người thành nghề đã về phát triển xưởng riêng, có nhiều đóng góp cho sự phát triển chung”. Tại làng Nhân Hiền, có anh Hoàng Văn Kế là học trò ưu tú nhất của ông, đã được phong Nghệ nhân Hà Nội năm 2015.

Hiện tại, xưởng của nghệ nhân Nguyễn Văn Trúc đang có gần 40 lao động, trong đó có 10 người đang học nghề. Ông luôn động viên, hướng dẫn chi tiết cho những người thợ, thực việc khoán sản phẩm để tăng thu nhập, tạo động lực làm việc. Ông quan niệm rằng, để có thể duy trì và phát triển nghề thủ công truyền thống thì những người thợ phải sống được bằng nghề. Vì thế, ông luôn nỗ lực để mở rộng xưởng sản xuất, tạo thêm nhiều công ăn việc làm, trao truyền kỹ thuật điêu khắc cho những người thợ; đưa những sản phẩm điêu khắc Nhân Hiền đến gần với thị hiếu của khách hàng và thị trường, góp phần đưa làng nghề điêu khắc Nhân Hiền hướng đến phát triển bền vững.

Ngọc Lâm